Kenniscentrum Wetgeving en Juridische zaken

Ex post evaluatie

Integraal afwegingskader voor beleid en regelgeving

Er zijn verschillende soorten ex post evaluaties:

Evaluaties die de effectiviteit onderzoeken (effectiviteitsevaluaties)

Bij wetsevaluaties is het meest gebruikelijk dat onderzoek wordt gedaan naar de doeltreffendheid en de effecten van de wet in de praktijk (zie modelbepaling voor wetsevaluaties). Hiervoor is nodig dat bekend is wat de doelen van de wet zijn en waarom men denkt dat deze met behulp van deze wet kunnen worden bereikt. Ook kan na aanvaarding van de wet door de Eerste Kamer een nulmeting worden uitgevoerd, zodat bij de ex post evaluatie kan worden nagegaan wat er veranderd is door de wet. Ook bij beleidsevaluaties wordt vaak onderzoek gedaan naar de doeltreffendheid en de effecten van het beleid in de praktijk.

Bij alle evaluaties die de effectiviteit onderzoeken is de beleidstheorie zeer belangrijk. Het IAK bevat vragen waarmee de beleidstheorie (het geheel van doelen, middelen en aannames waaruit duidelijk wordt hoe en waarom beleid X moet leiden tot een gedragsreactie bij doelgroep Z) in beeld kunnen worden gebracht. Hoe concreter het doel is geformuleerd (SMART), hoe beter het te evalueren is. Bij een wetsvoorstel wordt de beleidstheorie in de memorie van toelichting opgenomen.

Evaluaties die de doelbereiking onderzoeken (doelbereikingsevaluaties)

Hierbij is de vraag of het doel van het beleid en de wetgeving uiteindelijk is bereikt en niet zozeer of het beleid of de wet hieraan heeft bijgedragen. Deze evaluaties zijn niet gerelateerd aan een bepaalde wet of aan bepaalde beleidsmaatregelen. Ook hierbij is het belangrijk dat de doelen SMART zijn geformuleerd.

Evaluaties die het proces onderzoeken (procesevaluaties)

Bij een procesevaluatie ligt de focus op het totstandkomings-, invoerings- en/of uitvoeringsproces van de wet of het beleid.

In de praktijk komen het vaakst combinaties van soorten van evaluaties voor.

Zie voor uitgevoerde evaluaties: Overzicht wetsevaluaties in het onderwerp Evaluatiebeleid wetgeving.

Waar hebben evaluaties betrekking op?

Met ex post evaluaties worden de effecten van uitgevoerd beleid en regelgeving vastgesteld en vergeleken met de oorspronkelijke doelstellingen van het beleid. Deze verworven kennis wordt vervolgens gebruikt om het beleid en regelgeving bij te stellen, voort te zetten of te beƫindigen danwel bij de totstandkoming van nieuw beleid en regelgeving.

Ex post evaluatie kan hierbij betrekking hebben op:

  • het verhogen van de effectiviteit en efficiency van het beleid en regelgeving;
  • het verkrijgen van inzicht en relevantie van beleid en regelgeving;
  • het minimaliseren van negatieve externe (neven) effecten;
  • het optimaliseren van de implementatie van beleid en regelgeving.

Evaluaties zijn er niet alleen om over beleid en wetgeving te verantwoorden, maar juist om van te leren. Het mooiste is het als deze twee doelstellingen in elkaars verlengde liggen. In ieder geval is van belang dat evaluaties dicht aan liggen tegen het beleids-en wetgevingsproces. Dat maakt de kans op leren groter. Dat betekent dat de beleidsmakers en wetgevingsjuristen nauw betrokken bij de evaluatie zouden moeten zijn.