Kenniscentrum Wetgeving en Juridische zaken

5 Wat rechtvaardigt overheidsinterventie?

Integraal afwegingskader voor beleid en regelgeving

Als je hebt bepaald wat het probleem is en welk doel je hebt, is het van belang om uit te werken waarom de overheid dit probleem zou moeten oplossen. In een democratische rechtsstaat dient overheidsinterventie namelijk gerechtvaardigd te worden door het bestaan van een publiek belang. Ga daarnaast na wat er zou gebeuren als de overheid niets zou doen: de nuloptie.

Publiek belang

Aan de hand van de volgende vragen kun je nagaan of er sprake is van een publiek belang.

1. Is er een taak voor de rijksoverheid? 

Kijk of de overheidsinterventie past binnen de taken van de rijksoverheid: het zorgen voor veiligheid, het bewaken van de rechtsstatelijkheid, het beschermen van klassieke en sociale grondrechten, het zorgen voor gelijke behandeling van burgers, de bescherming van mensenrechten (PDF - 47KB) en de bescherming van zwakkeren in de samenleving.

2. Is herverdeling van welvaart noodzakelijk?

Een scheve verdeling van welvaart of uitgangspositie van burgers kan reden zijn voor overheidsinterventie.

3. Is er reden om gedrag te corrigeren?

Van bepaalde goederen zijn de voordelen of nadelen van het gebruik bekend, maar dit leidt in de ogen van de overheid toch niet tot de juiste keuzen. Dit kan reden zijn voor de overheid om in te grijpen. De overheid ontmoedigt rokers bijvoorbeeld, terwijl algemeen bekend is dat roken ongezond is. Bij het onderdeel Gedragscomponenten vind je instrumenten om gedrag te corrigeren.

4. Is er sprake van marktfalen?

Als het functioneren van de markt niet of te weinig bijdraagt aan de maatschappelijke welvaart kunnen er publieke belangen in het geding zijn. Dan is sprake van marktfalen en dit kan verschillende vormen hebben:

  • Externe effecten die de markt niet (voldoende) kan corrigeren.
    Dit zijn effecten waaraan kosten zijn verbonden waarvoor geen markt bestaat (bijvoorbeeld milieuverontreiniging). Hierdoor is de prijs van goederen of diensten zonder interventie te laag.
  • Publieke (collectieve) goederen.
    Bij collectieve goederen is voortbrenging via de markt uitgesloten, omdat de opbrengsten  aan iedereen te goede komen en het gebruik door de een het gebruik door de ander niet uitsluit (bijv. dijken, defensie).
  • Informatiescheefheid tussen vrager en aanbieder.
    Informatiescheefheid aan de kant van vrager of aanbieder leidt tot opportunistisch gedrag of suboptimaal keuzegedrag, waardoor de markt niet goed kan functioneren.
  • Oneerlijke concurrentieverhoudingen (monopolievorming).
    Dit is een situatie waarin één aanbieder zoveel macht verwerft dat het prijsmechanisme van de markt niet meer goed functioneert.
  • Te hoge transactiekosten.
    Als de transactiekosten te hoog zijn, komt er geen markt tot stand.

Nuloptie

Ga vervolgens na wat de nuloptie is, oftewel wat er gebeurt als de overheid geen nieuw beleid maakt. Denk hierbij aan onderstaande zaken.

  • Wat zijn de effecten?
  • Wie of wat ondervindt nadeel als de overheid niets doet?
  • Is niets doen in strijd met Europese of internationale afspraken of grondrechten? Je leest hierover meer bij IAK-vraag 6.2 Rechtmatigheid.
  • Wie heeft er juist wel profijt van niets doen door de overheid?
  • Komt door niets doen de innovatie in de knel, of biedt het juist ruimte voor innovatie?
  • Zorgt de nuloptie voor een ongelijke behandeling/uitgangspositie van partijen?

Meer informatie

Relevante verplichte kwaliteitseisen
Relevante verplichte kwaliteitseisenToelichting
Aanwijzingen inzake het verrichten van marktactiviteitenGaan in op de mogelijkheden voor organisaties binnen de rijksdienst om marktactiviteiten te verrichten.
Aanwijzingen voor de regelgevingEisen aan de vormgeving van wet- en regelgeving en het proces waarin deze tot stand komen.
Bedrijfseffectentoets inclusief MarkteffectentoetsGeeft aan hoe je de effecten van voorgenomen regelgeving op bedrijven in kaart brengt, voorkomt of zo beperkt mogelijk houdt.
Besliskader Privatisering en verzelfstandigingBij de voorbereiding van beleid en wetgeving inzake privatisering en verzelfstandiging, moet het besliskader privatisering/verzelfstandiging van de Parlementaire Onderzoekscommissie van de Eerste Kamer gebruikt worden.
Handboek meting regeldrukkostenDeze handleiding geeft aan hoe je de inhoudelijke nalevingskosten en administratieve lasten van voorgenomen regelgeving voor bedrijven en burgers meet, beschrijft, voorkomt of zo beperkt mogelijk houdt.
Maatschappelijke kosten-baten analyse (MKBA)Geeft aan hoe een maatschappelijke kosten-baten analyse voor infrastructuurprojecten moet worden uitgevoerd.
Relevante toetsingsinstanties
Relevante toetsingsinstantiesToelichting
BZK administratieve lastenIndien burgers of professionals betrokken.
BZK grondwetIndien er een grondrecht in het geding is.
EZK bedrijfseffecten en regeldrukeffectenBedrijven betrokken? Voer een bedrijfseffectentoets uit.
FIN subsidiesWanneer er een subsidie wordt gecreëerd of aangepast.
Rijksbrede wetgevingstoetsingInclusief uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid (U&H)

Laatst gewijzigd op: 27-06-2018